سواد ارتباطی

مقدمه

 در طي دهه هاي  اخير ، پژوهشگران موفق به کشف و معرفي بيش از 34 نوع سواد مفيد ومدرن شده اند که سواد علمي با معناي مصطلح در نظام آموزشي ما ، تنها يکي از آنها محسوب مي شود. از جمله سوادهاي مفيد و مدرن  مي توان  به  سواد فرهنگي ، سواد   اجتماعي ،  سواد سياسي ،اقتصادي ،سواد رسانه اي ، سواد اطلاعاتي ، سواد کامپيوتري ،سواد اينترنتي ، سواد محيط کار و سواد خانوادگي و...بويژه فن آوري اشاره کرد که هر يک تعريف ، استاندارد ها و راهکارهاي توسعه خويش را دارند.
   با توجه به تعريف سواد از نظر مفهومي مي توان گفت که سواد يعني:
                                     "  توانايي خواندن و نوشتن"
  براي رسيدن به مفاهيم قابل درک در رابطه با سواد اطلاعاتي، برداشت ها و نظرات  ديگران را   در يک نگاه اجمالي مرور خواهيم کرد تا بتوانيم هرچه بهتر از اين دانش روز  بهره مند شويم يعني آموزش ديدن و به د يگران آموزش دادن را ياد بگيريم و از نهايت قدرت انتقال خود استفاده نماييم .

 نگاهي به مفهوم سواداطلاعاتي  وباسواد اطلاعاتي
 در فرهنگ کتابداري سواد اطلاعاتي  اينگونه تعريف شده است:
  آگاهي از قابليتهاي محاسباتي و توانايي تشخيص و بيان روشن مسائلي که به کمک فن آوري رايانه اي قابل حل هستند . اين آگاهي شامل برنامه ريزي براي رايانه نمي شود.
و سواد اطلاع رساني نيز به نظامي گفته مي شود که براي سازماندهي ، ذخيره سازي ، باز يابي و اشاعه اطلاعات طراحي شده است.
 
 سواد اطلاعاتي ازديد گاه وبر و جانسون:
  سواد اطلاعاتي به معنايي توانايي در اتخاذ رفتار اطلاع يابي مناسب به منظور شناسايي اطلاعات مورد نياز براي تامين نيازهاي اطلاعاتي است ، به طوري که دسترسي به اطلاعات مورد نظر به استفاده صحيح ، اخلاقي و مؤثر از اطلاعات در جامعه منجر شود. اطلاعات مورد نياز ممکن است از طريق هر کانال يا رسانه اي که ميسر باشد بدست آيد.
 
   مفهوم سواد اطلاعاتي و با سواد اطلاعاتي:
سواد اطلاعاتي قابليتي است که فرد را در دسترس مفيد ومؤثر به اطلاعات، ارزيابي انتقادي آن و استفاده دقيق و خلاق از اطلاعات بدست آمده به منظور رفع نياز هاي اطلاعاتي خويش توانمند مي سازد.
و بياني ديگر ، توانايي باز يابي و تفکر در باره اطلاعات وقدرت استفاده از اطلاعات به عنوان يکي از ضروريات کار، زندگي و برقراري ارتباط بين انسانها.
توانايي مکان يابي اطلاعات موردنياز وتعيين بيشترين ربط و اعتبار براي حل مشکلات
بنابراين مي توان اين دو مفهوم را چنين تعريف کرد:
 سواد اطلاعاتي قدرت دسترسي مؤثر  به اطلاعات با ارزش ، آگاهي چگونگي سازماندهي دانش واطلاعات ، روش هاي مختلف جستجو ، توان تشخيص مشکل و شناخت مؤثر ترين اطلاعات براي رفع آن .
و با سواد اطلاعاتي کسي که آموخته باشد چگونه بياموزد.
 
نقش سواد اطلاعاتي در افزايش دموکراسي و توسعه
   1- سواد اطلاعاتي، افزايش آگاهي عمومي وتوسعه
    2- سواد اطلاعاتي ، رسانه ها ، احزاب سياسي و توسعه
     3- سواد اطلاعاتي، حمايت از رشد و پيشرفت انسان و توسعه
     4- سواد اطلاعاتي ، بهره مندي از قدرت اطلاعات و توسعه
    5-  سواد اطلاعاتي ، استقلال و توسعه
 
·  ويژگي هاي باسواد اطلاعاتي
  سواد اطلاعاتي يکي از مشخصه هاي بارز جامعه اطلاعاتي است. سواد اطلاعاتي ،توانايي يافتن ارزيابي استفاده مؤثر اطلاعات
مورد نياز به کمک مهارت ها وبه منظور  يادگيري مداوم است . همان طوري که سازمانها و کشور در جستجوي افزايش سواد اطلاعاتي هستند  ، درک اين نکته ضروري است که تکنولوژي فقط بخشي از راه حل است.
سواداطلاعاتي ، يک نگرش و مهارت جديد براي انجام وظايف در جامعه جديد به شمار مي آيد.فرد با سواد اطلاعاتي ارزش اطلاعات را تشخيص مي دهد.
و تمايل به يادگيري دارد. زماني که براي حل مشکل ، نيازمند  اطلاعات است توانايي پيداکردن وتحليل آن را دارد ، قادر است محتواي اطلاعاتي را با ديد انتقادي ارزيابي کند . همچنين استفاده از محتواي اطلاعاتي را بدرستي و با مهارت ميتواند انجام دهد و از طرفي توانايي ايجاد محتواي کيفي را نيز دارد.
بررسي ها بيانگر اين نکته مي باشد که سواد اطلاعاتي در بسياري از افراد تحصيلکرده در سطح بسيار است.
پس با توجه به استاندارد ها ي نه گانه که توسط انجمن کتابداران امريکا در خصوص سوا د اطلاعاتي مشخص شده و نيز براساس رهنمودهاي جديد ايفلا بر همه کتابداران فرض است که با برنامه هاي بسياري منسجم و آينده نگر به توسعه سواد اطلاعاتي در مراجعان بپردازد.
 امروزه کساني از نظر اطلاعاتي با سواد خواهند بود که توانايي ودانش شناسايي ، بازيابي و ارزيابي اطلاعات را دارا باشند.
اين مفهوم با خدمات اطلاع رساني کتابدارن و حتي مراجعان آنها پيوندي نزديک دارد. وسالهاست که کتابداران تلاش مي کنند با استفاده از انواع ابزار و فناوريها به طور مؤثر مفيد ، برنامه هاي آموزش استفاده از کتابخانه  و منابع آن را مطابق با دانش موضوعي و حوزه تخصصي مراجعان عملي سازند.
در کشورهاي ديگر ، از اواسط دهه1980 کتابداران دانشگاهي با استفاده از ابزار فناوري اطلاعات ، برنامه هاي آموزش استفاده کننده را با عنوان " سواد اطلاعاتي" به جاي"سواد کتابخانه اي" ارائه کردند.
يکي از مشکلات جدي فرا روي جامعه دانشگاهي ما آگاهي کافي  نداشتن از شيوه هاي مفيد و مؤثر کاوش ، دسترس و تجزيه و تحليل اطلاعات کسب شده از فناوريهاي مانند اينترنت و پايگاه هاي مختلف اطلاعات و با افزايش استفاده روزافزون دانشجويان مقاطع مختلف از امکانات رايانه واينترنت ، از يک عضو هيات علمي يا استاد راهنما انتظار مي رود که بتواند دانشجويان را در اطلاع يابي علمي در اين محيط پر شتاب و تغيير فناوري امروز هدايت کند.

  بعضي از انواع  تواناييهاي مورد استفاده در سواد اطلاعاتي
       تواناييهاي فني (سوا د رايانه اي)
      تواناييهاي ذهني(سواد عمومي يا سنتي)
      تواناييهاي ارتباطي

 هفت اصل مهم در سواد اطلاعاتي عبارتند از:
    1- توانايي تشخيص نياز اطلاعاتي
   2- شناسايي  روشهاي دسترسي به اطلاعات
   3- تدوين استراتژيهاي لازم براي جستجو
   4- مهارتهاي جستجو ودسترسي
     5 - توانايي مقايسه وارزيابي  منابع
     6- سازماندهي ، کاربرد و برقراري ارتباط
     7- نمايش اطلاعات و مشارکت در ايجاد دانش جديد
 
 استاندارد هاي سواد اطلاعاتي 
 استاندارد اول
            دانشجوياني داراي سواد اطلاعاتي است که بتواند بصورت مفيد ومؤثر به اطلاعات دسترسي داشته باشد.
        الف- اين دانشجو بايد نشان دهد که نياز به اطلاعات را درک مي کند.
        ب- اين دانشجو بايد نشان دهد که مي داند براي تصميم گيري دقيق و اطلاعات لازم است.
        ج- اين دانشجوبايد قادر باشد منابع اطلاعاتي فراواني را معرفي واز آنها استفاده کند.
         د- اين دانشجو بايد نشان دهد که به چگونگي تنظيم مرکز سمعي بصري کتابخانه وارد است.
         نحوه استفاده از فهرست کتابخانه را مي داند و به چگونگي بازيابي اطلاعات به منظور حل  مسئله يا پاسخ به يک سؤال اعم از منابع چاپي و غير چاپي يا الکترونيکي مسلط است.
 استاندارد دوم
    دانشجويي داراي سواد اطلاعاتي است که قادر باشد اطلاعات را بصورت کامل و انتقادي ارزيابي نمايد.
       الف- اين دانشجو بايد قادر باشد بين حقيقت ، داستان و اطلاعات سو گرفته فرق بگذارد.
       ب- اين دانشجو بايد قادر باشد صحت و اعتبار نويسنده و محتوي يک مدرک را تعيين کند.
       ج-  اين دانشجو بايد قادر باشد ارتبط بين اطلاعات و نيازهاي خودش را تعيين کند.
استاندارد  سوم
 دانشجويي سواد اطلاعاتي دارد که بتواند از اطلاعات بطور دقيق و خلاق استفاده نمايد
         الف- اين دانشجو بايد قادر باشد اطلاعات را به گونه اي سازمان دهد که متناسب با نياز هاي تکاليف
             درسي او و حل  مسائلش باشد.
       ب- اين دانشجو بايد از چگونه از اطلاعات به منظور تبادل ايده ها استفاده کند و نتيجه مناسب را دريافت نمايد.  نتيجه گرفته مي شود که در مورد استاندارد 2و1 تعداد از دانشجويان موفق بوده اند.
 

نقش وب سايت کتابخانه ها در ارتقاء سواد اطلاعاتي 
 نقش وب در سايت کتابخانه ها بعنوان ابزاري براي توسعه سواد اطلاعاتي کاربران کتابخانه ها بدون محدويت زماني و مکاني مي توانند از منابع وب سايت استفاده کنند منابع اطلاعاتي موجود در روي سايت کتابخانه ها مي تواند در اين زمينه کاملا" مفيد و مؤثر باشد.
  کاربران اينترنت براي دسترسي و استفاده بهينه از منابع اطلاعاتي بايد به مهارتهاي سواداطلاعاتي تجهيز باشند وچنانچه يک وب سايت کتابخانه اي بااين روديکرد تدوين شده مي تواند وظيفه را به خوبي انجام دهد.
 قبل از طراحي وب سايت بايد به موارد ذيل توجه کرد :
     1- شناخت مخاطبان
    2- وب سايت بعنوان مکمل آموزش کاربران نه جايگزين آن
    3-  آموزش کارکنان همزمان با توسعه وب سايت
    4- ترسيم برونداد مورد نظر از طراحي وب سايت
    5- حصول اطمينان از وجود منابع رايانه اي در جامعه استفاده کننده
   آنچه که اهيت دارد آگاهي کتابداران نسبت به نيازهاي کاربران و بويژه  نياز آنان براي يادگيري مهارتهاي سواد اطلاعاتي است.
چنانچه وب سايت کتابخانه ها با چنين رويکردي طراحي وساخته شود کاربران اينترنت ميتوانند با بهره گيري از منابع موجود در وب سايت کتابخانه مهارتهاي سواداطلاعاتي خود را ارتقاء بخشند ودر نتيجه استفاده بهتري از اطلاعات به عمل آوردند.
 
مهارتهاي مورد نياز سواد اطلاعاتي
  به منظور کاربرد صحيح منابع اطلاعاتي الکترونيکي ، محققان بايد تا حد امکان سواد رايانه اي و سواد اطلاعاتي خود را ارتقاء بخشند و بهترين ابزار براي اين کار استفاده از اينترنت مي باشد . استفاده بهينه از فن آوريهاي  روز و انواع خاص مهارتها کتابخانه اي مي تواند کاربران را در اين امرکمک نمايد .
توسعه مهارتهاي تحقيق وارتباطات درست نيز يکي از راهکارهاي مهم و ارزشمند در اين رابطه مي باشد و اهميت اين بحث را بيش از پيش نشان مي دهد
 
شيوه هاي آموزش و يادگيري سواد اطلاعاتي
بوجود آوردن محيط هاي رسمي و غير رسمي براي آموزش کتابخانه اي مي تواند کاربران را در اين امر ياري دهد.
 استفاده از شيوه هاي نوين در طي سالهاي اخير حرکتي بسوي يادگيري اساسي و شيوه هاي مناسب از  آنها را هموار کرده است.
    انتخاب  شيوه هاي صحيح يادگيري در محيط ها تخصصي و يا محيط هاي سنتي و محيط هاي جديد رايانه اي       رابايد مورد توجه قرار داد.
  و اينکه از چه روشهايي براي بيان شيوه هاي يادگيري مي توان استفاده نمود تا حداکثر کارايي و اثربخشي را در محيطهاي مناسب داشته باشد.
 آموزشهايي مانند :
  آموزش از طريق رايانه ، آموزش در حين خدمت که  بصورت دوره اي انجام مي شود استفاده از کلاسهاي رسمي که از طريق مراکز معتبر علمي در سطح کشور برگزار مي گردد ،آ موزشهايي بر اساس دوره تخصصي و دروه هاي عمومي و برحسب نياز استفاده از روشهاي خاص براي هر دوره .
 در آموزشهاي ضمن خدمت بايد اين را مد نظر داشت که اين دوره ها نبايد تکراري باشند بلکه از به روز بودن آنها اطمينان داشته باشند تا اين کلاسها بطور رسمي بتواند از کارايي مناسب برخوردار باشد البته اين دوره ها مي تواند بصورت دورهاي فصلي يا سالي برگزار گردانند . و يا بصورت اختياري و داوطلبانه با همکاري بخش هاي اينترنتي و به روز باشند و بر حسب نياز بخشها از روشها اموزشي خاصي استفاده نمايند
 ايجاد ارتباط بين آموزشهاي رسمي  کتابخانه اي و مشاوره هاي فرد به فرد و استفاده از مهارتهاي متمرکز سواد اطلاعاتي مي تواند رابطه مؤثري در بين اينگونه آموزشها ايجاد نمايند.
همچنين مي توان از الگو هاي مختلف تخصصي نيز در توسعه مهارتهاي آموزش حرفه اي مانند ، دوره هاي مدرسه اي کتابخانه ها ،برنامه هاي آموزش مداوم ، سمينار ها ، کارگاههاي آموزشي ، کنفرانسها و آموزش بر پايه رايانه تعيين ومشخص نمود.
ايجاد رابطه صحيح و منطقي بين کتابخانه و ديگر بخشهاي دانشگاهي که با کتابخانه ها ارتباط مستقيم  دارند در
رابطه با سواد اطلاعاتي و برنامه هاي آموزشي بر اساس الگو هاي مختلف سازماندهاي موفقيت در امر سواد اطلاعاتي و اموزش اوليه کتابخانه اي را بطور وسيع تحت تأثير قرار مي دهد و عاملي است براي اينکه ديگر بخشها ي دانشگاهي تصوري جديد از کتابداران بعنوان  همکاران خود داشته باشندو انتظارات کتابخانه ها را جهت چگونگي اجراء و تقويت ادامه برنامه هاي آموزشي را تعيين کنند ، هر جند آموزش کتابخانه از محيطي با محيط هاي ديگر متفاوت است ، اما عملکرد آنها با ديگر بخشها نيز در ارتباط مي باشد.
 آموزش کتابخانه اي و تدريس سواد اطلاعاتي براي همه سطوح مختلف چه استاد و جه متخصصان و چه دانشجويان وهمه مراجعان به کتابخانه امري ضروري است و مي تواند مفيد و مؤثر باشد و آنها را دررسيدن به اهداف علمي و تجربه هايشان ياري رساند.
و انگيزه اي براي توسعه و انتقال اطلاعات از کتابخانه به مراکز ديگر تحقيقاتي با کيفيت بالا گردد.
 نياز مندهاي سواد اطلاعاتي کتابداران در يک دانشگاه وسيع ، برنامه هاي آموزشي کتابخانه اي را نيز تسهيل مي بخشد و مي تواند با کلاسها و دوره ها و بخشها ي گروه هاي آموزشي ، ادامه دهنده خدمات در حد اطمينان به دانشجويان ، اساتيد، و ديگراستفاده کننده گان از کتابخانه باشد.
 
ارزشيابي  
  ارزشيابي برنامه هاي سواد اطلاعاتي و آموزشهاي کتابخانه اي ، در تعيين ارزش برنامه ها و فعاليتها و فنون آموزشي مشخص کننده نيازها و توجه بيتشر مسئولين به اين فعاليتها مي باشد و اينکه چه متغيير هاي بايد مد نظر قرار داد و مؤثر ترين اين راهکار ها کدامند و اثر اين ارزيابي بر روي فرهنگ اساسي .اصيل کتابخانه هايمان را چگونه مي توانيم ارزيلبي کنيم و انرا رواج دهيم و اثر ات فرهنگي  انها را بر روي عملکرد افراد يا فکرشان ببينيم. آيا اين برنامه ها اثر کاربردي بر روي موفقيت دانشگاهها و مراکز علمي دارند و از چه مواد آموزشي ديگر مي توانند در اين راه کمک گرفت بهترين ومؤثرترين روشهاي استاندارد شده جهت ارزيابي سواد اطلاعاتي در گروه هاي مختلف يادگيري کدامند وهمچنين در آخر نيز  سودمند ترين روش را انتخاب وپياده بايد کرد و بتوان با نهايت درايت به ديگران ( کاربران ، مراجع کننده گان ،...) انتقال داد. 
 
پيشنهادات
   چه پيشنهاداتي مي توان ارائه کرد.
  1- ارائه يک طرح ملي ضربتي با همکاري کليه دانشگاه هاي گروه کتابداري.
  2- همايش کارگاه آموزشي در خصوص سواد اطلاعاتي و ارائه راهکارهايي جهت نيل به استانداردهاي شده .
   3- برگزاري درسي دو واحد تحت عنوان سواد اطلاعاتي در کليه رشته هاي دانشگاهي تا بدينوسيله بتوان سريعتر بتوان سريعتر مهارتهاي لازم را به دانشجويان انتقال داد.

نتيجه گيري
سواد اطلاعاتي عبارت است از مهارتهاي جستجو ، بازيابي ، تحليل اطلاعات ، تشخيص اطلاعات معتبر ، توان تشخيص مساله و استفاده از اطلاعات و استفاده از اين اطلاعات در حل مشکلات  شخصي و اجتماعي و تصميم گيريهاي درست برخوردار باشد .
- نقش سواداطلاعاتي علاوه بر رضايت فردي در توسعه اقتصادي ، اجتماعي ، فرهنگي و سياسي.
- توجه کشورهاي آزاد انديش به ارتقاء سواد اطلاعاتي شهروندان به عنوان ابزار اساسي توسعه اقتصادي ، اجتماعي ، فرهنگي
 - تأکيد عمده ترين برنامه هاي اين کشور ها بر تغيير نظام آموزش مدارس و دانشگاهها ، تحول در عمليات کتابخانه اي .
 - نقش کتابخانه هاي عمومي در ارتقاي سواد اطلاعاتي در برنامه هاي اين جوامع.
   
منابع وماخذ :
1-  سايت اينترنتي کتابدارن فردا
2-  سايت اينتر نتي دانشگاه فردوسي مشهد ، آستان قدس رضوي
3-   مدير اماني ، فريده . کارشناسي ارشد کتابداري ، علوم پزشکي مشهد
4-  تابنده ، فاطمه . کارشناس ارشد مديريت ، دانشگاه شيراز
5- نعيم آبادي ، محمد . کارشناس مديريت ، آستان قدس رضوي
6- عصاري ، فريده . دانشيار و رئيس کتابخانه مرکزي شهيد چمران اهواز
7- فرهنگ کتابداري ، استلاکين ، اسدي گرگاني ،فاطمه

تهيه وتنظيم : شهناز سراج
کارشناس مد يريت - مسئول کتابخانه عمران
 دانشگاه صنعتي شريف